In het boek 'Hope in troubled times' beschrijven Bob Goudzwaard e.a. uitgebreid hoe huidige ideologieën ontwikkeld zijn in de loop van de tijd. Met ideologie wordt niet de set van ideeën die ieder mens heeft bedoeld. De schrijvers concluderen vanuit de oorspronkelijke betekenis van het woord ideologie dat er drie principes in naar voren komen:
(1) er moet een verabsoluteerd doel aanwezig zijn,
(2) er moet een zodanige herformulering van waarden, normen en ideeën plaatsvinden dat het verabsoluteerde doel gelegitimeerd kan worden, en
(3) er moet sprake zijn van een richtlijn waardoor de middelen of instrumenten geselecteerd kunnen worden om het doel te verwezenlijken.
Verder merken zij op dat de ontwikkeling van een ideologie in zes fasen geschiedt.
- Conceptie: de overtuiging komt dat een radicale verandering moet plaatsvinden. Meer en meer mensen accepteren de idee dat een specifiek, concreet doel bereikt moet worden, koste wat kost. Gebruikmakend van misstanden en afbrokkeling van bestaande normen, kan een ideologie volgelingen krijgen. Dit zien we duidelijk in het Duitsland van eind jaren ’20 en begin jaren ’30 vorige eeuw.
- Actualisering: in deze fase komt de ideologie werkelijk tot leven. Het enige doel van de volgelingen is het reorganiseren van de maatschappij richting het beoogde doel. Het doel heiligt de middelen, met als gevolg dat geweld gelegitimeerd kan worden. De actualisering van het nazisme vond plaats in 1933, toen Hitler tot rijkskanselier verkozen werd en hij staat en partij tot eenheid uitriep.
- (Re)constructie: na de actualisering moet de nieuwe, verbeterde maatschappij er komen. Maar hoe? Wat is de aangewezen strategie? Mensen moeten onderwezen worden te denken en te handelen in het belang van het verabsoluteerde doel. Vanuit de chaos kan vervolgens een nieuwe menselijkheid gecreëerd worden. De termen Übermensch en Untermensch die door de nazi’s gehanteerd werden, onderscheidden het Germaanse ras van het niet-arische, joodse ras en legden de basis voor het gevoerde beleid tegen de joden.
- Dominantie: deze fase wordt gerealiseerd wanneer de middelen om het doel te bereiken, een zekere mate van autonomie verkrijgen. In de (re)constructiefase lijken de middelen nog volledig onder controle van hun gebruikers. Nu wordt het tegenovergestelde waar: de middelen onderdrukken de gebruikers. Het is ieders plicht om de middelen te gehoorzamen in wat zij eisen. In het Reich van Hitler werd propaganda gebruikt om iedereen te onderwerpen aan de partij.
- Terreur: de dominantie van de middelen mondt uit in terreur. De schrijvers noemen de dominante middelen die zijn verworden tot doel op zichzelf afgoden. Tijdens het nazisme zien we dit in de deportaties terugkomen. Alles werd in het Reich ingericht om de joden te verwijderen.
- Ontbinding: iedere ideologie is gebaseerd op een gereduceerde visie op de wereld en de menselijkheid – alles is immers onderworpen aan het verabsoluteerde doel en de later tot afgoden verworden middelen. De verwoesting die aangericht wordt door de ideologie brengt aan het licht dat de ideologische visie op de werkelijkheid niet overeenkomt met de werkelijkheid zelf. Bij het nazisme zien we ook de ontbinding.
Vanuit de geschiedenis gaan de schrijvers in op duidelijke ideologieën waarin de drie principes zeer duidelijk blijken. Ik laat het bij het noemen van de Franse Revolutie, het marxisme-leninisme in Sovjet-Unie, het eerder beschreven nazisme in Duitsland, het Israëlisch-Palestijns probleem en het islamisme.
De schrijvers laten enkele opvallende paradoxen zien.
(1) Armoede paradox: ondanks een enorme welvaartstoename is een groter wordend deel van de bevolking in diepere armoede vervallen. Dit geldt zowel de ontwikkelde als de ontwikkelingslanden.
(2) Zorg paradox: ondanks de genoemde welvaartstoename wordt het steeds moeilijker om de zorg op peil te houden. Als voorbeeld worden wachtlijsten en de moeilijkheden om de zorg te financieren genoemd.
(3) Tijd paradox: meer welvaart brengt meer vrije tijd. De praktijk leert echter dat de problemen rondom stress en burnout enorm toenemen.
(4) Milieu paradox: ondanks verbeterde technologie, meer economische reserves en internationale verdragen, blijft het milieu aangetast worden.
De wortel van deze paradoxen kan gevonden worden in ideologieën. Ik zal een voorbeeld aanhalen dat in het boek genoemd worden. Deze ideologie noemen zij de ideologie van 'guaranteed security', gegarandeerde veiligheid. Het beschermen van een land is niet alleen een gelegitimeerd doel, het is zelfs de morele plicht. In de jaren ’30 en ‘40 van de vorige eeuw waren veel staten onvoorbereid op Hitlers aanval. Na de Tweede Wereldoorlog werd algemeen erkend: ‘dit nooit meer’. Snel kwam echter de ambitie van de Sovjet-Unie om de wereld te domineren openbaar. Als gevolg daarvan ontstond de Koude Oorlog. Wapenwedlopen werden ontketend om de veiligheid van het land te verzekeren. Ongelooflijke geldbedragen werden gestoken in militaire projecten. In de Vietnamoorlog is meer munitie verbruikt dan in de gehele Tweede Wereldoorlog. Na de aanslagen van 11 september 2001 zijn de uitgaven voor militaire doelen wederom enorm gestegen. Vanaf dat moment zijn ook preventieve oorlogen gevoerd. Dit is op zichzelf bezien een vreemd verschijnsel: oorlog voeren om vrede te stichten. In dit (samengevatte!) voorbeeld zijn enkele van de zes fasen duidelijk te onderscheiden.
Dit artikel is te kort om alles duidelijk uiteen te kunnen zetten. Wel is het belangrijk om nog twee slotopmerkingen toe te voegen. De schrijvers laten het niet bij het uiteenzetten van ideologieën en het opmerken van paradoxen in onze tijd. Zij komen ook tot drie belangrijke oplossingen aan het einde van het boek (vandaar de titel: 'Hope in troubled times').
- De periscoop: zoals in een onderzeeër, probeer de gehele werkelijkheid in het oog te houden.
- De mijnenveger: probeer bij een reactie de wortel van het probleem aan te pakken. Het beste antwoord op kwaad is niet kwaad, maar goed voor kwaad (zie Mattheüs 5 en Romeinen 12).
- De touwladder: wil niet alles in één keer oplossen, maar ga stap voor stap in de goede richting.
Een lezenswaardig boek, ook verkrijgbaar in het Nederlands.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten